Współpraca szkoły i Gminnej Komisji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych w Garwolinie w dobie pandemii

--

Potrzeba zdiagnozowania obecnej, nowej i trudnej sytuacji dzieci jest sprawą priorytetową. Odpowiedzialne działania i współpraca systemowa między instytucjami jest skuteczną strategią przeciwdziałającą zagrożeniom, stanowi motywację do działania i zwiększa szanse na ograniczenie negatywnych skutków pandemii.

Danuta Kalinowska

Negatywne skutki pandemii widoczne są w życiu pojedynczych osób i grup społecznych. Brak relacji z otoczeniem sprawiły, że kondycja psychofizyczna dzieci i młodzieży jest często gorsza aniżeli kondycja dorosłych.
Psycholodzy wyrażają zaniepokojenie, wskazując, że nowa sytuacja społeczna będzie miała negatywne skutki dla psychiki młodych ludzi i umiejętności budowania przez nich relacji rodzinnych.

Sytuacja w rodzinach uległa w ostatnim czasie znaczącej zmianie. O ile policja w roku 2020 odnotowała 72 601 interwencji w związku ze stosowaniem przemocy w rodzinach, co stanowi spadek o 2,30% w stosunku do roku 2019 (1), o tyle instytucje pomocowe, fundacje działające w obszarze przeciwdziałania przemocy w rodzinie biją na alarm.

Ogólnopolskie Pogotowie dla Ofiar Przemocy w Rodzinie „Niebieska Linia” podaje, że w 2020 roku podjęło 23 857
rozmów i interwencji w związku z przemocą w rodzinie, a to jest więcej o 6,75% niż w roku ubiegłym (więcej o 1510) (2).  Skalę problemu pokazuje również statystyka Centrum Praw Kobiet, w której od 1 stycznia 2020 roku do 21 listopada 2020 roku odebrano 3700 połączeń interwencyjnych. Dla porównania – w całym 2019 roku było ich 2960 (3).

Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę odnotowała zmniejszenie liczby połączeń telefonicznych od dzieci (z 81 840 połączeń w 2019 roku na 61 625 połączeń w 2020 roku) i opiekunów (z 1990 połączeń w 2019 roku do 1342 połączeń
w 2020 roku), za to wskazuje na wyraźny wzrost liczby interwencji w sytuacjach bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia osób kontaktujących się z zespołem fundacji – z 519 w 2019 roku do 747 w 2020 roku. Ponadto widać wyraźny wzrost maili od dzieci szukających pomocy – z 10 161 w 2019 roku na 12 525 w 2020 roku (4).

Wnioskowanie na podstawie powyższych statystyk wskazuje na różne czynniki. Spadek liczby interwencji policyjnych
i spadek liczby połączeń telefonicznych z FDDS mogą wskazywać na trudność z dostępem do ośrodków pomocy, np. problem z możliwością wykonania połączenia telefonicznego, nadmierną kontrolę kobiet i dzieci, a z kolei wzrost połączeń z infoliniami NL, CPK – oraz znaczący wzrost interwencji wobec dzieci i liczby konwersacji mailowych z dziećmi – może świadczyć o korzystaniu ze wsparcia przez osoby doświadczające przemocy z instytucji i organizacji pomocowych poprzez narzędzia dostępniejsze, bez ograniczeń czasowych, umożliwiających szukanie pomocy asynchronicznie w stosunku do zachowań przemocowych osób najbliższych.

Z badania Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę5 przeprowadzonego we wrześniu 2020 roku na 500-osobowej grupie młodzieży w wieku 13-17 lat wynika, że „sytuacja nastolatków w pierwszym okresie pandemii była zróżnicowana, a przebywanie w domu nie uchroniło ich przed doświadczeniem krzywdzenia. Dziewczęta częściej niż chłopcy  doświadczały krzywdzenia i gorzej oceniały zarówno swoje samopoczucie, jak i zadowolenie z życia. Mieszkańcy wsi częściej niż mieszkańcy miast deklarowali doświadczenie przemocy ze strony bliskich dorosłych, wykorzystywania seksualnego z kontaktem fizycznym oraz bycie świadkiem przemocy w domu. Nastolatki w wieku 16-17 lat częściej niż młodsze, w wieku 13-15 lat, deklarowały doświadczenie przemocy ze strony bliskich dorosłych, wykorzystywania seksualnego bez kontaktu fizycznego oraz bycie świadkiem przemocy w domu.

Osoby, które doświadczyły krzywdzenia częściej niż pozostałe, nie mogły liczyć na żadne wsparcie społeczne”.
Wskaźniki WHO pokazują, że w całej Europie na skutek ograniczeń i izolacji w domach nastąpił wzrost zachowań przemocowych w rodzinach i pogorszyła się sytuacja osób doświadczających przemocy; w czasie pierwszej fali na wiosnę liczba połączeń na infolinie przeznaczone dla ofiar przemocy wzrosła o 60% (6).

Specjaliści coraz częściej mówią o nasilaniu się depresji wśród młodych ludzi. U podłoża depresji leżą „czynniki środowiskowe o charakterze indywidualnym i społecznym. Wśród pierwszej grupy można wymienić stratę, pozbawienie czegoś czy separację. Czynniki społeczne z kolei mające miejsce w szkole, rodzinie, grupie rówieśniczej wiążą się z silnymi, negatywnymi dla dziecka doświadczeniami i mogą stanowić przyczynę zaburzeń depresyjnych. Z badań wynika, że dzieci z objawami depresji w 58% pochodzą z rozbitych rodzin, w 23,8% z rodzin, gdzie dominują kłótnie i niestałość pożycia rodzinnego” (7).

Diagnoza sytuacji dzieci w powiecie garwolińskim

Badania i analizy, które przedstawiłam, zauważalne są w praktyce przez pedagogów i wychowawców. Podsumowanie tych obserwacji przekazała Anna Czajka-Popińska, zastępczyni dyrektora Szkoły Podstawowej im. Orła Białego w Michałówce, która wskazuje, że po roku pandemii i ograniczeń trudno powiedzieć z pewnością, jak  bardzo zmieniła się sytuacja dzieci i młodzieży, a przede wszystkim – jak zmieniła się ich kondycja emocjonalna, psychiczna i społeczna.

Wyraźnie zmniejszyła się liczba zgłoszeń dotyczących agresji i przemocy internetowej; wątpliwy jednak wydaje się fakt, aby zjawisko to uległo zmniejszeniu, z dużą pewnością można wnioskować, że opiekunowie i rodzice nie mają wystarczającej wiedzy na ten temat, a same dzieci rzadziej sygnalizują problem i rzadziej szukają pomocy. Nie nasiliła się liczba zdarzeń mogących świadczyć o zagrożeniu demoralizacją wśród nieletnich, tzn. nie odnotowano większej liczby zdarzeń z udziałem nieletnich, podczas których podejmowaliby oni działania ryzykowne, wiążące się ze stosowaniem używek, stanowiliby zagrożenie dla siebie lub innych czy też popełnialiby czyny karalne. Wynika to zapewne z faktu nieobecności dzieci w placówkach edukacyjnych. Niepokój budzą zachowania dzieci, które „znikają z zajęć”, tzn. nie logują się, nie uczestniczą w lekcjach.

Niepokojącym objawem jest alienacja dzieci podczas zajęć; dzieci nie wykazują aktywności, nie odpowiadają na zadawane pytania, na zaproszenie do dyskusji odpowiadają półsłówkami. Z informacji, jakie płyną od samych uczniów wynika, że trudno im funkcjonować w nauczaniu online, że coraz bardziej stresują się oceną grupy i dlatego nie chcą zabierać głosu na forum. Przyczyn może być dużo, jednak wydaje się, że jedną z istotniejszych są problemy społeczne i komunikacyjne, powstałe na skutek długotrwałej izolacji.

Wyraźnym problemem jest również fakt, że w obliczu izolacji i pozostawania dzieci w domach rodzice nie utrzymują częstszego kontaktu z placówkami i wychowawcami, nie zwiększyli działań kontrolnych i ochronnych wobec dzieci, nie logują się częściej do dziennika elektronicznego, nie podejmują rozmów z nauczycielami – to daje dzieciom większe możliwości manewrowania, unikania i niewywiązywania się z obowiązków szkolnych.

Działania profilaktyczne w Michałówce

Działania pedagogów po ustaleniu zagrożeń lub sytuacji niekorzystnych dla ucznia są wystandaryzowane – początkowo jest to osobisty kontakt z rodzicami po uprzednim zaproszeniu rodziców i dziecka do szkoły, rozmowa, w razie potrzeby propozycja pomocy psychologiczno-pedagogicznej, wskazanie potrzeby konsultacji u specjalisty, a w przypadku braku współpracy ze strony rodzica lub wystąpienia sytuacji poważnej jest to wystąpienie do policji lub sądu rodzinnego o podjęcie działań prawnych.

Wspomniana placówka w Michałówce poza działaniami interwencyjnymi podejmuje również wiele działań profilaktycznych, głównie są one kierowane do uczniów i są to zajęcia online, prowadzone podczas godzin wychowawczych przez pedagoga, psychologa i wychowawców pod kątem radzenia sobie ze stresem, radzenia sobie w sytuacji nauki zdalnej, izolacji. Ponadto zorganizowane były spotkania edukacyjne z policyjnym profilaktykiem z Komendy Powiatowej Policji w Garwolinie dla uczniów na temat uzależnień i sposobów zapobiegania temu zjawisku, a dla rodziców pod kątem szeroko rozumianego zaniedbania dzieci w procesie wychowania i jego dalekosiężnych skutków, tj. podejmowania zachowań ryzykownych, uzależnień, popełniania czynów karalnych.

Niepokojąca sytuacja zaistniała w życiu wzorowej uczennicy kl. VIII (średnia ocen na I półrocze bieżącego roku szkolnego – 5,8, udział w 10 olimpiadach przedmiotowych z wysokimi wyróżnieniami w skali kraju) z placówki oświatowej na terenie miasta Garwolina. Dziewczynka od jesieni 2020 roku nawiązywała kontakt z FDDS, przeglądała informacje dla młodzieży, w lutym tego roku napisała do fundacji, że ma myśli samobójcze i potrzebuje pomocy. Dzięki szybkiej interwencji FDDS, policji i pogotowia dziecko zostało zabrane do szpitala psychiatrycznego, gdzie zostało zdiagnozowane pod kątem depresji i zaburzeń odżywiania. Z relacji rodzica wynika, że dziewczynka zaniechała kontaktów z rówieśnikami, czas spędzała głównie na nauce, a odpoczywała, oglądając seriale, nie była zainteresowana aktywnościami fizycznymi. Rodzice nie zauważyli, że problem jest poważny. Co ciekawe, rodzina jest dobrze sytuowana, obydwoje rodzice pracują, nie występują problemy w relacjach między rodzicami ani na linii rodzice – dzieci (troje rodzeństwa), nie ma innych zaburzeń, które oddziaływałyby negatywnie na sytuację życiową dziewczynki. Dziecko po dwumiesięcznym leczeniu stacjonarnym jest nadal leczone i pozostaje pod opieką lekarza psychiatry.

Powyższa historia potwierdza przytoczone badania i analizy dotyczące negatywnych skutków pandemicznej izolacji, których doświadczają dzieci i młodzież. Rozumiejąc skalę problemu, Gminna Komisja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych w Garwolinie podjęła decyzję o zmodyfikowaniu dotychczasowych działań profilaktycznych w taki sposób, aby dostosować je do sytuacji i możliwości w dobie pandemii, z uwzględnieniem rekomendacji PARPA.

Powstał plan działań mający zmotywować pedagogów i psychologów szkolnych do wnikliwej analizy sytuacji dzieci i młodzieży w celu opracowania projektów  profilaktycznych stanowiących odpowiedź na zagrożenia będące skutkami izolacji. We współpracy z KPP Garwolin zostało przeprowadzone szkolenie dla pedagogów i psychologów szkolnych z terenu gminy Garwolin, a następnie ogłoszono konkurs na opracowanie projektu profilaktycznego, którego adresatami będą uczniowie, rodzice i nauczyciele.

Tematem szkolenia były społeczne i emocjonalne uwarunkowania zachowań ryzykownych dzieci i młodzieży. Policyjny profilaktyk omówiła kolejno pojęcie zaniedbania rozumianego stereotypowo, a także zaniedbania wynikającego z nieobecności rodzica i skutków tej sytuacji, tj. braku relacji, braku konsekwencji, kontroli, zasypywania dziecka prezentami, budowania obciążających wzorców relacji (styl unikający i lękowy), wprowadzania
elementu manipulacji itp. Podkreślono także skutki zaniedbywania dzieci polegające na nieprawidłowym rozwoju fizycznym i emocjonalnym, na trudnościach edukacyjnych, społecznych, na podejmowaniu przez młodych ludzi zachowań ryzykowanych i niezgodnych z prawem oraz konsekwencje wiążące się z krzywdzeniem tychże dzieci przez osoby postronne. Uczestnicy spotkania poznali również zasoby stanowiące ochronę przed krzywdzeniem i przed podejmowaniem zachowań ryzykownych i czynów karalnych. Wśród tych zasobów wymienić można: wzajemny szacunek, dobre relacje w rodzinie, respektowanie potrzeb wszystkich członków rodziny z uwzględnieniem nadrzędnej roli rodziców w rodzinie, wyraźny system wartości i norm, konsekwencja w życiu i wychowaniu, obowiązkowość, wyraźna hierarchia w rodzinie i podział ról, bezwarunkowa akceptacja dziecka (krytyka czynu, nie dziecka, nazywanie zachowań bez używania eufemizmów).

W ramach konkursu na projekt programu działań profilaktycznych skierowanych do uczniów i/lub rodziców zwyciężyły dwie prace pedagożek – Kingi Kowalczyk z Zespołu Szkolno-Przedszkolnego w Woli Rębkowskiej oraz Izabeli Targońskiej ze Szkoły Podstawowej w Wilkowyi.

Projekt Kingi Kowalczyk – „NIECH MOC BĘDZIE Z NAMI” – porusza zagadnienia promocji zdrowia, nauki, asertywności i aktywności fizycznej. Jego adresatami są uczniowie z kl. I-VIII, rodzice, nauczyciele i specjaliści.
Projekt zakłada przeprowadzenie zajęć z uczniami podczas godzin wychowawczych we wszystkich klasach na temat skutków zachowań ryzykownych, nauki asertywności, budowania poczucia własnej wartości, promocji zdrowego  stylu życia.

Dla kas I-III przewidziane są trzy spotkania. Omawiane tematy to: „Żyję zdrowo!”, „Jestem wyjątkowy – ćwiczenia w poznaniu własnej indywidualności i budowaniu poczucia własnej wartości”, „Nie dziękuję” (na temat asertywności).
Z kolei dla klas IV-VIII tematy są następujące: „Żyję zdrowo!”, „Wiem, ile jestem wart – ćwiczenia w budowaniu
poczucia własnej wartości”, „Mam inne zdanie na ten temat”, „Czy warto?” (o uzależnieniach). Przewidziane są też konkursy sportowe.

Spodziewane rezultaty projektu Kingi Kowalczyk to: rozumienie zjawiska uzależnienia, znajomość konsekwencji stosowania substancji psychoaktywnych, znajomość i umiejętność asertywności, znajomość własnych mocnych stron, zasad zdrowego odżywiania i umiejętność współpracy w zespole. Zakłada się również ewaluację poprzez rozmowy z uczniami i rodzicami oraz poprzez badanie ankietowe, na podstawie których zostanie opracowany raport z ewaluacji.
Projekt jest ciekawy, przewiduje aktywizujące metody i formy pracy, jest bogaty w treści i w dużej mierze opiera się na profilaktyce pozytywnej, budującej wartości i dobre wzorce. Jego atutem jest również kompleksowość, gdyż obejmuje swoim działaniem całą społeczność szkolną: rodziców, dzieci i kadrę pedagogiczną. Jak podkreśla autorka projektu, został on oparty na obserwacjach pedagogicznych, które wskazują, że dzieci i młodzież nie zwracają uwagi na zdrowy styl życia w wystarczającym stopniu; widoczna jest też potrzeba podnoszenia kompetencji społecznych u dzieci, gdyż nagminne używanie internetu do kontaktów międzyludzkich znacznie spłyca relacje, umieszcza je w niekorzystnej perspektywie. Realizacja projektu daje szansę na poprawę funkcjonowania  dzieci w życiu, w szkole i w relacjach społecznych.

Projekt autorstwa Izabeli Targońskiej – „NIEPOKONANI. WOLNI OD NARKOTYKÓW” – został oparty na profilaktyce pozytywnej i ukierunkowany na kształtowanie odporności psychicznej i umiejętności społecznych.
Adresatami są uczniowie kl. VII-VIII, nauczyciele i rodzice uczniów. Celem programu profilaktycznego jest opóźnienie inicjacji narkotykowej i zapobieganie uzależnieniom młodzieży, a w szczególności podniesienie poziomu wiedzy na temat przyczyn i mechanizmów powstawania uzależnień, prawnych konsekwencji zażywania narkotyków.
Cele projektu to: lepsza współpraca w grupie, lepsze poczucie integracji, większa wiedza na temat stresu, złości, nauka relaksacji i radzenia sobie w trudnych sytuacjach, nauka asertywności, poprawa jakości i efektywności komunikacji oraz praca nad samoakceptacją.

Projekt Izabeli Targońskiej składa się z dwóch części. W pierwszej, poświęconej problemowi narkomanii, znajduje się spotkanie dla uczniów ze specjalistami: terapeutą uzależnień, policjantem i dziewczyną, która wygrała walkę z uzależnieniem. Druga część działań odnosi się do psychoedukacji i zwiększenia kompetencji społecznych uczniów, obejmuje sześć spotkań na temat integracji i współpracy w grupie, asertywności, samoakceptacji, umiejętności komunikacyjnych, radzenia sobie ze stresem i radzenia sobie w sytuacjach trudnych, rozumienia emocji i radzenia sobie ze złością.

Autorka projektu zakłada wykorzystanie metod aktywizujących, opartych na psychodramie, burzy mózgów, pracy w grupie. Po przeprowadzonych zajęciach zaplanowano ewaluację za pomocą ankiety.

Atutem projektu jest szeroko rozumiana profilaktyka w obszarze zagrożeń, ale też w obszarze budowania dobrostanu jednostki i wyposażania jej w wewnętrzną siłę niezbędną do asertywnego działania. Pozytywnym aspektem jest również edukacja wszystkich stron procesu edukacyjno-wychowawczego, tj. dzieci, rodziców i kadry pedagogicznej.
Zarówno obserwacje, jak i badania, których celem było ustalenie poczucia bezpieczeństwa w szkole wśród uczniów wykazały, że problem narkotykowy placówce garwolinskiej nie występuje. Należy jednak pamiętać, że uczniowie, do których kierowany jest program, kontynuując naukę, zmienią szkołę i środowisko, zmierzą się wówczas z ogromnym stresem i dużą presją ze strony rówieśników, to duże ryzyko inicjacji narkotykowej. Zatem klasy VII i VIII to dobry moment na zdecydowane działania profilaktyczne. Dziś największym ograniczeniem jest czas, edukacja wypełniona jest realizacją podstawy programowej, dlatego tak ważna jest współpraca szkoły z rodzicami, którzy spędzają z dziećmi dużo czasu, są dobrym źródłem informacji o funkcjonowaniu uczniów poza szkołą i mogą razem z nauczycielami wzmacniać zasoby chroniące przed uzależnieniem.

Potrzeba zdiagnozowania obecnej, nowej i trudnej sytuacji dzieci jest sprawą priorytetową. Odpowiedzialne działania i współpraca systemowa między instytucjami jest skuteczną strategią przeciwdziałającą zagrożeniom, stanowi motywację do działania i zwiększa szanse na ograniczenie negatywnych skutków pandemii.

(1) Sprawozdania z realizacji procedury „Niebieskie karty” opracowanie KGP, [online] https://statystyka.policja.pl/st/wybrane-statystyki/przemoc-w-rodzinie/137709,Sprawozdania-z-realizacji-procedury-quotNiebieskie-Kartyquot.html, [dostęp: 02-05-2021].
(2) Zestawienie liczby rozmów przeprowadzonych w poszczególnych latach oraz podjętych interwencji przez Ogólnopolskie Pogotowie dla Ofiar Przemocy w Rodzinie „Niebieska Linia” [online], http://www.niebieskalinia.info/index.php/badania-i-analizy, [dostęp: 02-05-2021].
(3) P. Nowosielska, M. Cedro, Dom (nie)bezpiecznym miejscem podczas pandemii [online], Gazeta Prawna, https://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/artykuly/1497744,przemoc-domowa-w-czasie-pandemii.html, [publikacja: 01-12-2020, dostęp: 02-05-2021].
(4) Raporty z działalności FDDS za 2019 i 2020 [online], https://fdds.pl/o-fundacji/raporty-z-dzialalnosci.html [dostęp: 02-05-2021].

(5) K. Makaruk, J. Włodarczyk, R. Szredzińska, Negatywne doświadczenia młodzieży w trakcie pandemii. Raport z badań ilościowych [online], Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę, https://fdds.pl/_Resources/Persistent/5/0/0/e/500e0774b0109a6892ce777b0d8595f528adea62/Negatywne-doswiadczenia-mlodziezy-w-trakcie-pandemii.-Raport-z-badan-ilosciowych-1.pdf, [dostęp: 02-05-2021].

(6) P. Nowosielska, M. Cedro, Dom (nie)bezpiecznym miejscem podczas pandemii [online], Gazeta Prawna, https://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/artykuly/1497744,przemoc-domowa-w-czasie-pandemii.html, [publikacja: 01-12-2020, dostęp: 02-05-2021]
(7) M. Kuśpit, Zaburzenia depresyjne u dzieci i młodzieży [online], „Remedium. Profilaktyka problemowa i promocja zdrowia psychicznego”, http://www.remedium-psychologia.pl/zaburzenia-depresyjne-u-dzieci-i-mlodziezy/, [dostęp: 02-05-2021].

Artykuł pochodzi z miesiąca: Czerwiec 2021